ISAHLUKO 1
ULUDWE LWENKQUBO
UMBUTHO OKANYE IQUMRHU
UMphathiswa weeNkonzo zoBuntlola, ngokwemigqaliselo yecandelo lama-29 loMthetho weeNkonzo zoBuntlola 1994 ukhupha ummiselo okuLudwe lwenkqubo
Iingaciso-magama
Kule mimiselo, ngaphandle kokuba imeko ixela okunye la magama athetha oku-
Iziseko ezizinzileyo- eli gama lithetha iinani lonke lezikhundla eziyiliweyo ukuze iiNkonzo zisebenze kakuhle; "Inqanaba lomsebenzi" eli gama lithetha owona mvuzo mncinci nowona mkhulu ohambelana nenqanaba elithile lomsebenzi;
Umgangatho womvuzo" kuthethwa umvuzo okwisixa esisigxina;
INJONGO
Injongo yalo mimiselo kukulungiselela-
a ukusekwa kwamaqumrhu oqulunqo kusenzelwa iiNkonzo b ukudalwa/ ukuyilwa nokuhlelwa ngokweendidi kwemisebenzi kusenzelwa isiseko esizinzileyo seeNkonzo.
IQUMRHU LOQULUNQO LEZIKO LOSHISHINO OKANYE LENKONZO NGOKWEMEKO
IZiko loshishino okanye iNkonzo ngokwemeko, inamacandelo omlawuli oyintloko, amacandelo omlawuli, amacandelo, ii-ofisi zamaphondo, ii-ofisi zommandla, izitishi zamazwe angaphandle nezinye izigqeba ezisekwa amaxesha ngamaxesha ngugunyaziwe onobuchule, kwakunye naloo maqumrhu athi ngokolawulo ahambelane neZiko loshishini okanye neNkonzo, ngokwemeko leyo.
UMlawuli-Jikelele angaseka ikomiti yokucebisa ukuba icebise uMlawuli-Jikelele noMphathiswa ngokuqulunqwa kweZiko loShishino okanye kweNkonzo, ngokwemeko leyo.
UKUSEKWA KWAMAQUMRHU OQULUNQO
Ngokuxhomekeka kwinkqubo ekubhekiswe kuyo kummiselwana wesi-2-
a uMphathiswa uya kuthi ngokuzithandela okanye akufumana iingcebiso ezixelwe kummiselo wesi-32, aseke okanye aphelise naliphi icandelo lomlawuli oyintloko, icandelo lomlawuli okanye iqumrhu elidibene ngokolawulo neZiko loshishini okanye neNkonzo ngokwemeko leyo;
b uMlawuli-Jikelele uya kuthi ngokuzithandela okanye akufumana iingcebiso ezixelwe kummiselo wesi-32, aseke okanye aphelise naliphi icandelo, icandelwana, i-ofisi yephondo, i-ofisi yommandla, isitishi samazwe angaphandle okanye esinye isigqeba seZiko loshishino okanye seNkonzo, ngokwemeko leyo.
UMlawuli-Jikelele ngokubonisana noMphathiswa uya kumisa inkqubo yokuseka neyokuphelisa umsebenzi weZiko loshishino okanye weNkonzo ngokwemeko leyo.
UMphathiswa uya kumazisa uMongameli yonke iminyaka ngazo zonke iinguqu zokuma kwequmrhu ezenziwe kwiZiko loshishino okanye kwiNkonzo ngokwemeko leyo.
UKUDALWA NOKUHLELWA KWEMISEBENZI YESISEKO ESISIGXINA
Isiseko esisigxina sinezi zintlu zilandelayo zabantu-
a amalungu asigxina , ingabantu abo abaqeshwe kwimisebenzi ekwisiseko esizinzileyo ngokuhambelana neemfuno zengqesho ekubhekiswe kuzo kwiSahluko B semimiselo.
Ukudalwa kwemisebenzi kwisiseko esizinzileyo seZiko loshishino okanye seNkonzo ngokwemeko leyo, nokuhlelwa kwale misebenzi namanqanaba emisebenzi kwiZiko loshishino okanye kwiNkonzo ngokwemeko leyo, kuya kumiswa-
a nguMphathiswa ngokwemisebenzi yenqanaba lomsebenzi lamacandelo omlawuli oyintloko namacandelo omlawuli;
b nanguMpathiswa ngokubonisana noMongameli ngokubhekiselele kwimisebenzi yenqanaba lomsebenzi weSekela Mlawuli-Jikelele;
c nguMlawuli-Jikelele ngokubhekiselele kwimisebenzi ukuya kutsho kwinqanaba lomsebenzi wentloko yecandelo:Ukuba apho ukudalwa kwemisebenzi kutshintsha indlela izinto ebezime ngayo ngokokuvunywa nguMphathiswa, uMlawuli-Jikelele uya kufuna imvume yoMphathiswa ngeenguqulelo ezinjalo.
UMlawuli-Jikelele uya kwazisa uMphathiswa yonke iminyaka ngemisebenzi yonke edalwe yaze yahlelwa ngokwemigqaliselo yommiselwana wesi-2 c.
UMlawuli-Jikelele ngokubonisana noMphathiswa uya kumisa inkqubo yokudala nokuhlelwa kwemisebenzi.
UMphathiswa angamisela ukuba umntu aqeshwe ngokubhekiselele kumsebenzi owongezwe kwisiseko esizinzileyo kwaye angabeka imiqathango ngokubhekiselele kuloo ngqesho okanye umsebenzi.
UMlawuli-Jikelele angaqesha abantu ngemvumelwano ukuba babe yixalenye yesiseko esinzinzileyo esongeziweyo.
ISIHLOKWANA NOMHLA WOKUQALISA
Le mimiselo iya kubizwa Isahluko 1 semimiselo kwaye iya kuqala ukusebenza ngomhla woku-1 kuJulayi 2001.
ISAHLUKO B
ULUDWE LWENKQUBO
UMphathiswa weeNkonzo zoBuntlola, ngokwemigqaliselo yecandelo lama-29 loMthetho weeNkonzo zoBuntlola 1994 ukhupha imimiselo ekuLudwe lwenkqubo
IMIQATHANGO YENKONZO YENGQESHO
Iingcaciso-magama
Kule mimiselo ngaphandle kokuba imeko ixela enye into-
Isikhundla" sithetha ingqesho;
Umbutho wezepolitiki" uquka kodwa awuphelelanga kwiqela okanye umbutho;
Umlawuli" uquka intloko yesigqeba, yecandelo okanye yesahlulo kwiiNkonzo;
usuku lokusebenza" luthetha usuku lokusebenza ngokokumiselwa nguMlawuli- Jikelele amaxesha ngamaxesha.
INJONGO
Injongo yalo mmiselo -
a kukwandlala iimfuno neenkqubo zokuqeshwa kwiZiko loshishino okanye kwiNkonzo ngokwemeko leyo;
b kukwandlala imiqathango esebenza kwabo baqeshwe kwiZiko loshishino okanye kwiNkonzo ngokwemeko leyo, ngaphandle kwaloo miqathango inxulumene nemivuzo, izibonelelo nezinye iinzuzo ezinxulumene noko.
IZINTO EZIYIMFUNEKO UKUZE UQESHWE KWIZIKO LOSHISHINO OKANYE KWINKONZO
Nawuphi na umntu angasenza isicelo sokuqeshwa kwiZiko loshishino okanye kwiNkonzo ngokwemeko leyo, ukuba umntu-
a ungummi woMzantsi Afrika;
b ebuncinaneni uneminyaka eli-18 ubudala;
c uphilile emzimbeni nasengqondweni ukuba angayenza imisebenzi efunwayo kuye liZiko loshishino okanye yiNkonzo ngokwemeko leyo;
d unayo imfundo emiselweyo liZiko loshishino okanye yiNkonzo ngokwemeko leyo;
e unazo iimfuno zokhuseleko ezifunwa liZiko loshishino okanye yiNkonzo ngokwemeko leyo, amaxesha ngamaxesha;
f uzimisele ukumela nokuqinisa iSaziso sokuthembeka g uzimisele ukuba alwenze uqeqesho njengoko kunokufunwa amaxesha ngamaxesha;
h uzimisele ukuba abe phantsi kwengqokelela yemithetho yokuziphatha yabasebenzi bezobuntlola, phantsi kowiso-mthetho lonke olusebenza kwiZiko loshishino okanye kwiNkonzo ngokwemeko layo nemimiselo nezikhokelo zeZiko loshishino okanye zeNkonzo ngokwemeko leyo.
Abenzi bezicelo abasayi kuqeshwa kwiZiko loShishino okanye kwiNkonzo ngokwemeko leyo, ngaphandle kokuba baphumelele uvavanyo lwezempilo, olwengqondo noviwo olunxulumene noko njengoko kunokufunwa liZiko loshishino okanye yiNkonzo ngokwemeko leyo ngexesha lokwenza isicelo.
ISICELO SENGQESHO
Xa usenza isicelo sesikhundla kwiZiko loshishino okanye kwiNkonzo, ngokwemeko leyo, umenzi wesicelo-
a uya kuzalisa ifomu yokwenza isicelo;
b uya kungenisa ubungqina bokuba ngummi;
c ubungqina obanelisayo bobudala;
d uya kungenisa ubungqina obanelisayo bokuba unayo imfundo efunwayo noqeqesho kwangokunjalo;
e uya kungenisa ulwazi njengoko kufunwa ukwenza lula uphononongo lokhuseleko njengoko kufunwa liCandelo lesi-8 loMthetho;
f uya kungenisa ubungqina obubhaliweyo lwemo yomtshato nobuzali babantwana obazeleyo okanye obagcinayo;
g naluphi na elonye uxwebhu olunokufunwa amaxesha ngamaxesha liZiko loshishino okanye yiNkonzo ngokwemeko leyo.
Nanini na umenzi wesicelo kufuneka engenise uxwebhu njengobungqina aze angakwazi ukungenisa uxwebhu lwemveli okanye ikopi yoxwebhu engqinelweyo, umenzi wesicelo angangenisa ingxelo efungelweyo eqinisekisa oko kwaye echaza nesizathu sokungafumaneki koxwebhu lwemveli okanye ikopi engqinelweyo; ukuba uMlawuli-Jikelele kufuneka ethathe amanyathelo ukuqinisekisa inkcazo.
UKUQESHWA
Bonke abaqeshwa abatsha kuqukwa nokutshintshwa ukusuka kwamanye amasebe ombuso, kuqukwa nemibutho esebenzisana norhulumente kwiZiko loshishino okanye kwiNkonzo ngokwemeko leyo bangakwithuba lokulingwa eliziinyanga ezilishumi elinesibini ngaphandle kokuba-
a uMlawuli-Jikelele angakhulula umntu otshintshelwe kwiZiko loshishino okanye kwiNkonzo osuka nakowuphi na umbutho wombuso ukuba loo mntu lowo msinyane phambi kokutshintshwa ebekumsebenzi osigxina kuloo mbutho wombuso.
b Ithuba lokulingwa lamagcisa afundayo asandula ukuqeshwa liya kulingana nelona xesha elincinane elifunekayo ukuze ufumane imfundo okanye uqeqesho lobugcisa olupheleleyo olufunwa liZiko loshishino okanye yiNkonzo ngokwemeko leyo.
UMlawuli-Jikelele angalandisa ithuba lokulingwa ngeenyanga ezintandathu ubuninzi ukuba uMlawuli-Jikelele unesizathu sokukholelwa ekubeni iZiko loshishino okanye iNkonzo iya kukuthanda oko,ngokwemeko leyo, ukuba enze oko, ngokuhambiselana neSahluko sesi-3 semimiselo.
Ukuba uMphathi Jikelele uyaqinisekisa ukuba ilungu elo belilingwa lithe ngethuba lokulingwa okanye ngethuba lokulingwa elandisiweyo kwiimeko zonke lazizalisekisa iimfuno zeziko loShoshino okanye zeNkonzo, ngokwemeko leyo, ukuqeshwa okusigxina kwelungu elo kungaqinisekiswa.
IZINTO EZIFUNEKAYO KUMALUNGU ALINGWAYO
Onke amalungu asandula ukuqeshwa, nabantu abatshintshwe kwisebe loMbuso nakwiMibutho esebenzisana norhulumente kungafuneka balingwe ithuba elimiselwe nguMlawuli-Jikelele.
UMlawuli welungu elilingwayo kufuneka aqinisekise ukuba:
a ilungu , kwasekuqaleni kwethuba lokulingwa liyayazi indlela yokusebenza nezinto ezifunekayo ukuze lizuze ukuqinisekiswa kokuqeshwa kwalo.
b ilungu ngekota nganye lifumana ingxelo ebhaliweyo ngendlela eliqhuba ngayo nangokuthobela ezinye izinto ezifunekayo;
c ukuba kufanelekile, ilungu lifumana uqeqesho, ingcebiso okanye olunye uncedo ukuze lifikelele kwizinto ezifunekayo ukuze libe nokuqiniselwa emsebenzini;
d ilungu lifumana isiqiniselo esibhaliweyo sengqesho ekupheleni kwethuba lokulingwa ukuba liye lafunyaniswa lisilungele isikhundla somsebenzi;
e ngokuxhomekeke kwinkqubo exeliweyo kwiSahluko sesi-3 semimiselo, xa kucingwa ngokugxothwa ngenxa yokungasebenzi kakuhle, ukungemi kakuhle empilweni okanye ukungaziphathi kakuhle ilungu linikwa ithuba ukuba liyichaze imeko yalo, ngelo thuba ilungu lingancediswa ngummeli; ummeli lowo kufuneka abe lilungu leZiko loshishino okanye leNkonzo, ngokwemeko leyo.
IINDAWO ZOKUHLALA ZASEBURHULUMENTENI
Ilungu lingenza isicelo sokuhlala kwindawo ezizezeZiko loshishino okanye zeNkonzo okanye ezirentwa ngala maqela ngokwemeko leyo okanye ezinikwe nguMbuso ukuba zingasetyenziswa: Ukuba:
a ilungu alinakuyithatha njengelungelo ukuba linikwe indawo apho kwindawo elolo hlobo;
b ilungu liya kuthobela ingqeshiso ekungenwe kuye phakathi kwelungu elo neZiko loshishino okanye neNkonzo ngokwemeko leyo;
c abantu abanokuhlala kule ndawo lilungu kunye nabo baxhomekeke kulo , ngaphandle kokuba uMlawuli-Jikelele ngesizathu esivakalayo esinikwe lilungu unika imvume yokuba kuhlale nomnye umntu;
d umntu uya kuphuma kule ndawo yokuhlala kwakuphela ixesha ebelixeliwe kwisivumelwano sengqeshiso;
e ukuba ilungu liyayeka emsebenzini okanye likhululwe, liya kuphuma kwindawo yokuhlala ngokwemigqaliselo ekwisivumelwano sengqeshiso;
f ukuba ilungu liyabhubha, uMlawuli-Jikelele angagunyazisa abo bebexhomekeke kwilungu ukuba bahlale kule ndawo ithuba elithile elingadlulanga kwiinyanga ezintandathu.
ISITHINTELO SAMALUNGU KWEZEPOLITIKI
Ngaphandle kokuthoba amalungelo amalungu njengoko echaziwe kuMgaqo-siseko, kodwa ngeenjongo yokugcina umthetho-siseko wokungathathi icala xa kufikwa kwezopolitiko njengoko kumisiwe kwiCandelo lesi-4 loMthetho necandelo le-195 loMgaqo-siseko, ilungu leZiko loshishino okanye leNkonzo, ngokwemeko leyo lingathi ngasese libe lilungu lombutho wezopolitiko kodwa alinakusebenzisa isikhundla salo kwiZiko loshishino okanye kwiNkonzo ngokwemeko leyo ukukhuthaza okanye ukungcikiva naliphi na iqela lopolitiko.
Naliphi ilungu -
a lingalilungu leqela lopolitiko elisemthethweni;
b lingaya nkwintlanganiso yezopolitiko kawonke-wonke, kodwa alinakongamela okanye lithethe kwintlanganiso enjalo okanye libandakanyeke kunyuso lwengxowa-mali okanye kugayo lwamalungu;
c alinakupapasha okubhaliweyo okanye linike intetho yasesidlangalaleni ekhuthaza okanye engcikiva naliphi na iqela lopolitiko.
d Ilungu alinakubalilungu labalawuli beqela lezopolitiko ngaphandle kwemvume yoMlawuli-Jikelele.
Ilungu leZiko loshishino okanye leNkonzo ngokwemeko leyo elivumayo ukuba igama lalo lifakwe kumagama onyulo njengelungu lePalamente, lequmrhu lowiso-mthetho lephondo,lebhunga likamasipala liya kuthathwa njengeliyekileyo kwiZiko loshishino okanye kwiNkonzo, ngokwemeko leyo ukususela ngomhla elivume ngawo ukuba igama lalo lifakwe kunyulo.
IIYURE ZOKUSEBENZA
Ilungu leZiko loshishino okanye leNkonzo ngokwemeko leyo, kufuneka likulungele ukuba lingafumaneka ukuba lisebenze kwiZiko loshishino okanye kwiNkonzo, ngokwemeko leyo, iiyure ezingama-24 ngemini: Oko kuya kwenzeka xa ilungu lazisiwe kwangexesha ngaphandle kokuba kukwiimeko ezingaphaya kolawulo lomntu.
Ngaphandle kokuphikisana namagatya akwisiqendwana 1, ilungu leZiko loshishino okanye leNkonzo, ngokwemeko leyo, liya kungena emsebenzini kwaye lihlale emsebenzini ngamaxesha amiselwe ngumlawuli walo.
Imini yokusebenza iquka ixesha elithathelwa ukuphumla okunxulumene nobudlelwane basemsebenzini oko kutsho ukutya, ixesha langentsasa lokuphumla nelasemva kwemini.
IZIPHO, IKHOMISHINI, IMISEBENZI NEENKONZO NGAPHANDLE KWEEYENKONZO NENTLAWULO OKANYE IMIVUZO
Ilungu elifumana izipho ngenxa yokuba lililungu leZiko loshishino okanye leNkonzo, ngokwemeko leyo, kufuneka lazise uMlawuli-Jikelele.
Umlawuli-Jikelele anganika isikhokelo ngendlela izipho ezifunyanwa ngamalungu emazigcinwe okanye zibhaliswe ngayo.
Ilungu liya kuzazisa ngokubhekiselele kumashishini ngendlela emiselwe nguMlawuli-Jikelele.
Umlawuli-Jikelele uya kugcina irejista yee-asethi zonke ezaziswe ngamalungu.
UMlawuli-Jikelele uya kuzazisa izipho ezifunyenwe nguye namashishini akhe kuMphathiswa.
UMphathiswa uya kujongana nezipho nokwaziswa kwezemali nguMlawuli-Jikelele ngokomgaqo omiselwe nguMphathiswa weNkonzo kaWonke-wonke noLawulo
Ngaphandle kokuvunyelwa nguMlawuli Jikelele, amalungu eZiko loshishino okanye eNkonzo, ngokwemeko leyo-
a akanakwenza umsebenzi okanye anike inkonzo nakubani na okanye nakuliphi iziko ngaphandle kweZiko loshishino okanye kweNkonzo ngokwemeko leyo;
b akanafumana nayiphi ikhomishini, intlawulo okanye umvuzo nakubanina okanye nakuliphi iziko ngaphandle kweZiko loshishino, ngokwemeko leyo ngeenkonzo zaseburhulumenteni okanye naziphina iinkonzo.
Xa kucingwa ngokuba inikwe na imvume, uMlawuli- Jikelele uya kuqwalasela nezi zinto zilandelayo-
a ukuba ingaba ubulungisa nokuthembeka kwelungu okanye kweeNkonzo akunakudleleleka na b ukuba ingaba ukuzimela nokungathathi cala kwelungu okanye kweZiko loshishino okanye kweNkonzo ngokwemeko leyo,kuya kudlelelelwa na c ukuba ingaba isakhono sokusebenza selungu lisebenzela iZiko okanye inkonzo ngokwemeko leyo, singachaphazeleka kakubi.
Ilungu alinakusebenzisa imithombo yobutyebi nezinto zokusebenza zeZiko loShishino okanye zeNkonzo, ngokwemeko leyo ukwenza umsebenzi okanye ukunika inkonzo nakubani na okanye nakuliphi iziko ingelilo iZiko loshishino okanye iNkonzo, ngokwemeko leyo.
UMlawuli-Jikelele anganika isikhokelo ngokwenziwa komsebenzi onentlawulo ngamalungu eZiko loshishino okanye eNkonzo ngokwemeko leyo.
UKUPHELISWA KWENKONZO
Ukuqeshwa kwelungu leZiko loshishino okanye leNkonzo ngokwemeko leyo, kungapheliswa-
a xa ilungu lithatha umhlalaphantsi ngokommiselwana wesi- 2
b xa ilungu liyeka emsebenzini okanye likhetha ukuziyekela c xa libhubhile d xa ingaqiniselwanga ingqesho yokulingwa;
e ngokungaziphathi kakuhle;
f ngokungaphili kakuhle;
g ngokungasebenzi kakuhle;
h ngokuyekiswa emsebenzini;
j ngenxa yokungabikho ngaphandle kwekhefu lemvume yoMlawuli-Jikelele k ngenxa yokujonga ukhuseleko; okanye l ngenxa yokuxhokonxa okanye ukuthatha inxaxheba kugwayimbo.
Ngaphandle kokuba uMlawuli-Jikelele umisela ngolunye uhlobo, ukuyeka kwelungu emsebenzini apho iinkqubo ezinxulumene nabasebenzi ezisekwe ngokwemigqaliselo yoMthetho zisajinga, azinakuqalisa de zigqitywe ezo nkqubo.
Ukuba ilungu liyayeka emsebenzini, uMlawuli-Jikelele angakuthatha oko kuyeka njengokukhutshwa emsebenzini.
Ilungu lingayeka ngokuzithandela ukuba linike uMlawuli-Jikelele isaziso esibhaliweyo ebuncinaneni esenyanga enye senjongo yokuyeka emsebenzini, ngaphandle kokuba-
a ithuba lesaziso esibhaliweyo lingancitshiswa nguMlawuli-Jikelele ngokucelwa lilungu;
b uMlawuli-Jikelele angaziphelisa iinkonzo zelungu nangaliphi na ixesha phambi kokuphelelwa kwethuba lesaziso sokuyeka emsebenzini ngaphandle kwelahleko kwayo nayiphi na inzuzo enxulumene nengqesho ilungu ebelinelungelo layo ekupheleni kwethuba lesaziso sokuyeka emsebenzini.
ISIHLOKWANA NOMHLA WOKUQALISA
Lo mmiselo uya kubizwa ngokuba siSahluko sesi-2 semimiselo kwaye uya kuqalisa ukusebenza ngomhla woku-1 kuJulayi 2001.
ULUDWE LWENKQUBO
ISAHLUKO 6:
IMIMISELO YOBULUNGISA KWINGQESHO
UMphathiswa weeNkonzo zoBuntlola ukhupha imimiselo yoBulungisa kwiNgqesho ngokwemigqaliselo yegunya elinikwe yena ngokwemigqaliselo yecandelo lama-29 loMthetho weeNkonzo zoBuntlola, 1994 (uMthetho wama-38 wowe-1994).
Iingcaciso-magama
Kwesi Sahluko, naliphi igama okanye ibinzana elinikwe intsingiselo kuMthetho, liya kuba nentsingiselo eliyinikiweyo ngaphandle kokuba kuchazwe ngolunye uhlobo-
uMthetho' uthetha uMthetho weeNkonzo zoBuntlola, 1994 (uMthetho wama-34 wowe-1994);
amanyathelo enyathelo lokubonelela ebebehlelelekile' aquka kodwa akaphelelanga kumanyathelo ayilwe ukuqinisekisa ukuba abantu abawufaneleyo umsebenzi kumaqela alathiweyo banamathuba alingnayo engqesho kwaye banabameli abalinganayo kuzo zonke izintlu namanqanaba engqesho kwiinkonzo;
Iqumrhu lokubonisana' lithatha iqumrhu lamalungu onyuliweyo asebenza njengabameli bamanye amalungu kwimibandela efuna kuboniswane phakathi kwamalungu nabalawuli.
Umqeshi owalathiweyo' uthetha iZiko loshishino okanye iNkonzo ngowemeko leyo;
UMlawuli-Jikelele uthetha uMlawuli-Jikelele weZiko loshishino okanye weNkonzo ngokwemeko leyo;
Umgaqo okanye inkqubo yengqesho'uquka kodwa awuphelelanga-
a kwiinkqubo zokumema abasebenzi, ukubhengeza nendlela yokukhetha;
b ukuqeshwa nenkqubo yokuqeshwa;
c ukuhlelwa komsebenzi;
d intlawulo, iinzuzo zengqesho nemiqathango neemeko zengqesho e ukwabelwa kwemisebenzi f imeko-bume yasemsebenzini nezinto zokusebenza g uqeqesho nophuhliso;
h imixokelelwano yophononongo lwendlela yokusebenza i ukunyuselwa j ukutshintshwa k ukuhliselwa l amanyathelo okoluleka ingekuko ukugxotha;
m ukugxotha
Uxanduva losapho' luthetha uxanduva lwamalungu ngokunxulumene nabalingane babo, abantwana babo abaxhomekeke kubo okanye amanye amalungu osapho olusondeleyo abadinga ukukhathalelwa nokuxhaswa ngawo.
Inkqubo yezikhalazo' ithetha inkqubo apho ilungu lisombulula ingxwaba-ngxwaba engakumlawuli walo;
I-HIV' ithetha intsholongwane elwa umzimba ungakwazi ukumelana nezifo;
UMhloli-Jikelele' uthetha uMhloli-Jikelele wezoBuntlola oqeshwe ngokwemigqaliselo yoMthetho weeNkonzo zoBuntlola, 1994 (uMthetho wama-40 wowe-1994);
uMlawuli' uthetha ilungu elikwisikhundla sokongamela;
ukuvavanywa kwezempilo' kuquka uvavanyo, umbuzo, uphando okanye ezinye iindlela ezenzelwe ukuqinisekisa okanye ezinendlela yokwenza umqeshi aqiniseke ukuba ingaba ilungu likwimeko ethile na kwezempilo;
ukuziphatha kakubi' kuthetha ukuziphatha kakubi njengoko kuchaziwe kwiSahluko sesi-3 semimiselo iqela labalamli' lithetha iqela elisekwe ngokwemigqaliselo yommiselo we-9;
abantu abalimeleyo' kuthetha abantu abanezinto ezingemanga kakuhle emzimbeni okanye engqondweni, ezo zinto ezenza ukuba amathuba aba okungena, okanye okuya phambili kwingqesho anqongophale ukukhulelwa' kuquka ukukhulelwa okucetyiweyo, ukuphelisa ukukhulelwa nazo naziphi iimeko zempilo ezinxulumene nokukhulelwa;
umntu owufaneleyo umsebenzi' kuthetha umntu okuthethwe ngaye kummiselo 16 nowe- ;
Injongo yeMimiselo
Injongo yesi sahluko kukuzuza ubulungisa kwiZiko loshishino okanye kwiNkonzo, ngokwemeko leyo-
a ngokukhuthaza amathuba alinganayo nokuphathwa kakuhle kwingqesho ngokunqanda umkhethe ongafanelekanga;
b ngokuphumeza amanyathelo enyathelo lokubonelela obo bebehlelelekile ukulwa izinto ezingalunganga kwingqesho eziviwa ngamaqela alathiweyo ukuze kuqinisekiswe ukumelwa kwabo bantu ngobulungisa kuzo zonke izintlu namanqanaba okusebenza kumkhosi wokusebenza.
Imithetho-siseko engundoqo
Iinjongo zesi Sahluko zezi:
a ukuqinisekisa ukuba iZiko loshishino okanye iNkonzo ihambelana noMgaqo-siseko, ngokwemeko leyo;
b kukulungiselela ubulungisa kwingqesho; nokulungiselela imibandela ehambelana noko.
c kukukhuthaza ilungelo lomgaqo-siseko lokulingana nokuqhutywa kwedemokhrasi yenene;
d kukunqanda umkhethe ongafanelekanga kwingqesho e kukuqinisekisa ukuphunyezwa kobulungisa kwingqesho ukulwa imiphumela yomkhethe;
e kukuzuza umkhosi wokusebenza ongafaniyo omele bonke abantu boMzantsi Afrika;
g kukukhuthaza ukusebenza ngenkuthalo kwiZiko loshishino okanye kwiNkonzo, ngokwemeko leyo.
Ukunqandwa komkhethe ongafanelekanga
UMlawuli- Jikelele uya kuthatha amanyathelo okukhuthaza amathuba alinganayo kwiZiko loshishino okanye kwiNkonzo, ngokwemeko leyo ngokunqanda umkhethe ongafanelekanga nakuwuphi na umgaqo okanye kwinkqubo yengqesho.
Akukho mntu ongakhetha ilungu ngokungafanelekanga, ngokungqalileyo okanye ngokungangqalanga, nakuwuphi na umgaqo okanye inkqubo yengqesho,kwimeko enye okanye ngaphezulu, kuqukwa apho uhlanga, isini, ukukhulelwa, imo yomtshato, uxanduva losapho, imvelaphi yobuzwe okanye yentlalo, ibala, ukuziqhelanisa nezesini, ubudala, ukulimala, inkolo, imeko yeHIV, isazela, ukukholelwa, uluvo ngezepolitiki, inkcubeko, ulwimi nokuzalwa.
Ayingomkhethe ongafanelekanga-
a ukuthatha amanyathelo enyathelo lokubonelela abebehlelelekile ahambelana neenjongo zesi sahluko; okanye b ukwahlula, ukukhupha ngaphandle okanye ukukhetha nawuphi na umntu ngenxa yeemfuno zomsebenzi lowo.
Ukunxwalwa kwelungu luhlobo lomkhethe ongafanelekanga kwaye kuyanqandwa oko nakubani na, okanye ukudityaniswa kwemihlaba yomkhethe engafanelekanga edweliswe kummiselwana wesi-2.
Uvavanyo lwezempilo
Ukuvavanyelwa impilo kwelungu akuvumelekanga ngaphandle kokuba kufanelekile ngenxa yempilo, iimeko zengqesho, umgaqo wezentlalo, ukwabiwa kweenzuzo zabaqeshwa okanye iimfuno zomsebenzi.
Ukuvavanywa kwempilo yelungu ukukhangela ukuba ume njani na kwicala le-HIV akuvumelekanga ngaphandle kokuba oko kuvavanywa kuhambelana nommiselwana. 1
Uvavanyo kwicala lezengqondo okanye ezinye iimvavanyo ezifana nalo
Uvavanyo kwicala lezengqondo nezinye iimvavanyo ezifana nalo azivumelekanga ngaphandle kokuba uvavanyo olusetyenziswayo-
a luye lwafunyaniswa kwezenzululwazi ukuba luthembekile;
b lusetyenziswe ngokufanelekileyo kuwo onke amalungu;
c kwaye alunamkhethe nakuliphi na ilungu okanye iqela.
Abenzi bezicelo
Ngokweenjongo zemimiselo 4, 5, & 6 , ilungu liya kuquka umenzi wesicelo sengqesho kwiZiko loshishino okanye kwiNkonzo, ngokwemeko leyo.
Naliphi na ilungu elinengxwaba-ngxwaba ngokumalunga nesi Sahluko lingayisombulula ingxwaba-ngxwaba ngokulandela inkqubo yezikhalazo yangaphakathi yeZiko loshishino okanye yeNkonzo, ngokwemeko leyo.
Ukuba le ngxwaba-ngxwaba ayisombululeki ngezi nkqubo zezikhalazo zangaphakathi, ilungu lingayidlulisela ingxwaba-ngxwaba ngokubhala phantsi kwiQela laBalamli elisekwe ngokwemigqaliselo yommiselo we-9 emva kweenyanga ezintandathu emva kwesenzo okanye ukushiyelelwa okubangela umkhethe ongafanelekanga.
Iqela laBalamli lingathi nangaliphi ixesha livumele ilungu elinesizathu esivakalayo ukudlulisela phambili ingxwaba-ngxwaba leyo nokuba lidlule elaa xesha lichazwe kummiselwana wesi-2.
Ilungu elidlulisela phambili ingxwaba-ngxwaba liya kwanelisa iQela laBalamli ukuba-
a ikopi yokuthethwa ngako idluliselwe kulo lonke iqela elibandakanyekayo kwingxwaba-ngxwaba.
Isigqibo seQela laBalamli sesokugqibela.
Iqela laBalamli
UMphathiswa uya konyula abantu abangadlulanga kwisixhenxe abafanelekileyo ukuba babekwiQela laBalamli elijongene nokulamla iingxwaba-ngxwaba ezivela kwesi Sahluko.
Amalungu eQela laBalamli isenokungabi ngamalungu eZiko loShishino okanye leNkonzo, ngokwemeko leyo: ukuba apho konyulwa abantu ngaphandle kweZiko loshishino okanye kweNkonzo , abantu abanjalo baya kuhluzwa ngokwenkqubo yezokhuseleko.
Iqela laBalamli ngexesha alisayi kubanamalungu angaphezu kwesithathu abonyulwe nguMphathiswa, omnye wabo uya kuba ngusihlalo.
UMphathiswa uya kumisa imigqaliselo yokonyulwa kwamalungu eQela laBalamli:ukuba intlawulo iya kumiselwa ngokweMiyalelo kaNondyebo.
IQela laBalamli-
a liya kujongana nazo zonke ingxwaba-ngxwaba ezingeniswe ngokwemigqaliselo yesi Sahluko ngenjongo yokuzisombulula;
b lingenza yonke imisebenzi efunekayo okanye encedayo ukusebenzisa elo gunya.
UMphathiswa uya kuqinisekisa ukuba iQela laBalamli liyayinikwa inkxaso yolawulo nekanobhala efunekayo ukuze likwazi ukwenza imisebenzi yalo.
Umthwalo wobungqina
Xa kusithiwa kukho umkhethe ongafanelekanga ngokwemigqaliselo yesi Sahluko, ilungu okanye umlawuli lowo utyholwayo kufuneka afumanise ukuba oko kufanelekile.
Imisebenzi yoMlawuli-Jikelele ngokubhekiselele kwinyathelo lokukhathalela abebehlelelekile
UMlawuli-Jikelele uya kuthi ukuze azuze ubulungisa kwingqesho, aphumeze amanyathelo enyathelo lokukhathalela abebehlelelekile kubantu bamaqela alathiweyo ngokwemigqaliselo yesi Sahluko.
UMlawuli-Jikelele-
a uya kubonisana nabameli bamalungu kwiQumrhu lokuBonisana leZiko loshishino okanye leNkonzo, ngokwemeko leyo.
b uya kwenza uhlalutyo njengoko lufunwa ngummiselo we-15;
Amanyathelo enyathelo lokukhathalela abebehlelelekile
Amanyathelo enyathelo lokukhathalela abebehlelelekile aphunyezwe nguMlawuli-Jikelele aya kuquka:
a amanyathelo aphawula nanciphisa imiqobo kwingqesho, kuqukwa umkhethe ongafanelekanga obachaphazela kakhulu abantu abaphuma kumaqela alathiweyo b amanyathelo ayilelwe ukuqhubela phambili ukungafani kwabantu emsebenzini oko kusekwe kwisidima esilinganayo nentlonipho yabantu bonke;
c ukwenzela abantu abaphuma kumaqela alathiweyo iindawo zokuhlala ezifanelekileyo ngenjongo yokuqinisekisa ukuba bazuza amathuba alinganayo kwaye bamelwe ngobulungisa kumkhosi wokusebenza womqeshi owalathiweyo;
d Ngokuxhomekeke kummiselwana wesi-2, amanyathelo i okuqinisekisa ukumelwa ngobulungisa kwabantu abafanelekileyo abaphuma kumaqela alathiweyo kuzo zonke izintlu namanqaba engqesho kumkhosi wokusebenza ii okugcina nokuphuhlisa abantu abaphuma kumaqela alathiweyo kwaye kuphunyezwe namanyathelo angawo oqeqesho ngokokumiselwa nguMlawuli-Jikelele amaxesha ngamaxesha.
Amanyathelo ekubhekiswe kuwo kummiselwana 1d aquka ukukhethwa kwabathandwayo neenjongo ozibekeleyo kodwa zingekho iinjongo ozibekelweyo
Ngokuxhomekeke kummiselo we-18, akukho nanye into kulo mmiselo efuna uMlawuli-Jikelele ukuba athathe isigqibo ngokubhekiselele kumgaqo okanye kwinkqubo yengqesho eya kuseka umqobo ekuqeshweni okanye ekuphuculweni kwabantu abangaphumi kumaqela alathiweyo.
Ukubonisana namalungu
UMlawuli-Jikelele uya kuthatha amanyathelo angawo ukuqinisekisa ukuba kukho ukubonisana okukuko phakathi kwabalawuli namalungu, kwaye kukho iinzame zokuba kufikelelwe ekuqondweni kwemibandela ekubhekiswe kuyo kummiselo we-14 kunye namalungu okanye namalungu abameleyo kwiQumrhu lokuBonisana.
Amalungu okanye abameli abakhethiweyo ekuboniswana nabo ngokwemigqaliselo yommiselwana 1 aya kubonisa umdla-
a wamalungu kwizintlu namanqanaba onke engqesho omkhosi wokusebenza weZiko loshishino okanye leNkonzo, ngokwemeko leyo;
b wamalungu aphuma kumaqela alathiweyo;
c wamalungu angaphumi kumaqela alathiweyo;
Imibandela yokubonisana
UMlawuli-Jikelele uya kuqinisekisa ukuba ukubonisana ekubhekiswe kuko kummiselo we-13 kuquka:
a ukwenziwa kohlalutyo ekubhekiswe kulo kummiselo we-15;
b ukulungiswa nokuphunyezwa kwesicwangciso esingobulungisa kwingqesho kummiselo we-16;
Uhlahlelo/Uhlalutyo
UMlawuli-Jikelele uya kuqokelela ulwazi aze enze uhlahlelo njengoko kumiselwe, lweemigaqo neenkqubo zeenkonzo zengqesho nemeko-bume yokusebenza ukuze abe nokuphawula imiqobo kwingqesho, ebachaphazela kakubi abantu abaphuma kumaqela alathiweyo
Uhlahlelo olwenziwe ngokwemigqaliselo yommiselwana 1 luya kuquka umfanekiso womfuziselo njengoko kumiselwe weenkonzo kuluhlu nakwinqanaba ngalinye lengqesho ukuze kubonwe iqondo lokungamelwa kwabantu abaphuma kumaqela alathiweyo kwizintlu nakumanqanaba ohlukeneyo engqesho kwiinkonzo.
Isicwangciso esingobulungisa sengqesho
UMlawuli-Jikelele uya kwenza kulungiswe kwaye kuphunyezwe isicwangciso esingobulungisa kwingqesho, esiya kuzuza inkqubela eyiyo ejonge ubulungisa kwingqesho kwiZiko loshishino okanye kwiNkonzo, ngokwemeko leyo.
Isicwangciso esingobulungisa kwingqesho esilungiswe ngokwemigqaliselo yommiselwana 1 siya kuchaza:
a iinjongo emaziphunyezwe kunyaka wocwangciso ngamnye b amanyathelo enyathelo lokukhathalela abebehlelelekile aphunyezwe njengoko kufunwa ngummiselo we-12 1;
c apho ukungamelwa ngokupheleleyo kwabantu abaphuma kumaqela alathiweyo kuye kwaphawulwa luhlahlelo, ziinjongo ozibekeleyo ukuze kuzuzwe ukumelwa kwabantu abawufaneleyo umsebenzi abaphuma kumaqela alathiweyo kuluhlu okanye kwinqanaba lengqesho ngalinye kwiiNkonzo, isicwangciso-maxesha ekuza kuzuzwa ngaso oku neendlela zobuchule ezicetywayo ukuzuza ezo ziphumo;
d isicwangciso-maxesha sonyaka ngamnye wocwangciso wokuzuza ezo njongo ingezizo iinjongo ozibekeleyo;
e ixesha lesicwangciso elingekho ngaphantsi konyaka okanye ngaphezulu kweminyaka emihlanu;
f iinkqubo eziya kusetyenziswa ukuhlola nokuphonononga ukuphunyezwa kwesicwangciso nokuba ingaba noko kukho inkqubela eyanelisayo eyenziweyo yokuphumeza ubulungisa kwingqesho;
g iinkqubo zangaphakathi zokusombulula nayiphi na ingxwaba-ngxwaba ngokutolikwa nokuphunyezwa kwesicwangciso;
h amalungu kwiinkonzo, kuqukwa abalawuli abaphezulu, abanoxanduva lokuhlola nokuphumeza isicwangciso;
i nomnye umbandela omiselweyo.
Ngokweenjongo zesi Sahluko, ilungu lingawufanela umsebenzi ngenxa yezi okanye ngokudibanisa naziphi ezi zinto-
a ukuwufundela umsebenzi;
b ukuqala ngokufunda;
c amava angawo;
d isakhono sokuba ngexesha elanelisayo uya kubanakho ukuwenza umsebenzi;
Xa kufunwa ukuqonda ukuba ilungu liwufanele na umsebenzi uMlawuli-Jikelele-
a uya kuziphonononga zonke izinto ezidweliswe kummiselwana wesi-3;
b uya kubona ukuba ingaba elo lungu linako na ukuwenza umsebenzi ngokwemigqaliselo yenye yezo zinto okanye naziphi na ezo zinto zidibene.
Ekufuneni ukuqonda phantsi kommiselwana wesi-4 uMlawuli-Jikelele akasayi kulikhetha ngokungafanelekanga ilungu ngenxa yokuba elo lungu lingenawo amava afunekayo.
Isicwangciso esingobulungisa kwingqesho singaqulatha nawaphi amanye amanyathelo ahambelana neenjongo zesi Sahluko.
Ingxelo ngokuphunyezwa kwesicwangciso esingobulungisa kwingqesho iya kungeniswa kuMphathiswa ngonyaka.
Ukuqeshwa komlawuli wobulungisa kwingqesho
UMlawuli-Jikelele:
a uya kucela umlawuli ophezulu okanye abalawuli abaphezulu ukuba babenoxanduva lokuhlola nokuphumeza isicwangciso esingobulungisa kwingqesho;
b uya kunika abalawuli igunya neendlela zokuba zikwazi ukuwenza umsebenzi wazo;
c uya kuthatha amanyathelo angawo ukuqinisekisa ukuba abalawuli bayawenza umsebenzi wabo.
Ukunika umlawuli uxanduva ngokwemigqaliselo yommiselwana 1 akumkhululi uMlawuli-Jikelele kumsebenzi wakhe oxelwe kwesi sahluko okanye nanguwuphi na omnye umthetho.
Ukuvavanywa kokuthobela
Ukufuna ukuqonda ukuba uMlawuli-Jikelele uphumeza ubulungisa kwingqesho ngokwesi Sahluko, uMlawuli-Jikelele, ukongeza kumanqaku axelwe kummiselo we-12 uya kuphinda ajonge oku kulandelayo:
a ukuba abantu abawufaneleyo umsebenzi abaphuma kumaqela ohlukeneyo alathiweyo ingaba bamelwe kangakanani kuluhlu nakwinqanaba lomsebenzi kumkhosi wokusebenza ngokunxulumene-
i nomfanekiso womfuziselo woluntu kuzwelonke nakummandla kwezoqoqosho ii umthombo wabantu abawufaneleyo umsebenzi abaphuma kumaqela alathiweyo apho umqeshi angalindeleka ukuba anyusele okanye aqeshe abasebenzi;
iii amanqaku ezoqoqosho nezemali afanelekileyo kwicandelo apho umqeshi asebenza khona;
iv iimeko zoqoqosho nezemali ezikhoyo nezinokubakho zomqeshi;
v inani lezithuba zomsebenzi ezikhoyo nezicetywayo ezikhoyo kwizintlu namanqanaba ohlukeneyo nenani labasebenzi bonke;
b inkqubela eyenziwe ekuphumezeni ubulungisa kwingqesho ngabanye abaqeshi abalathiweyo abasebenza phantsi kweemeko ezibufana nakwicandelo elifanayo;
c iinzame ezivakalayo ezenziwe ngumqeshi owalathiweyo ukuphumeza isicwangciso sakhe esingobulungisa kwingqesho ;
d ukuba umqeshi owalathiweyo sele enze inkqubela engakanani na ekunciphiseni imiqobo kwingqesho ebachaphazela kakubi abantu abaphuma kumaqela alathiweyo;
e naliphi elinye inqaku elimiselweyo.
Uphononongo nguMhloli- Jikelele
UMhloli-Jikelele angenza uphononongo ukufuna ukuqonda ukuba ingaba uMlawuli-Jikelele uyawathobela na amagatya akwesi Sahluko.
UMhloli-Jikelele uya kwenza uphononongo ngendlela emiselwe nguye kwaye exhomekeke kumagatya oMthetho weeNkonzo zoBuntlola uMthetho wama-40 wowe-1994.
Izikhokelo ngenkqubo yengqesho
UMlawuli-Jikelele uya kukhupha izikhokelo ngenkqubo yengqesho ngokubhekiselele kule mibandela ilandelayo;
a ukulungiswa kwezicwangciso ezingobulungisa kwingqesho;
b ukubhengeza, iinkqubo zokumema abasebenzi neendlela zokukhetha abasebenzi;
c amanyathelo awodwa amakathathwe ngokunxulumene nabantu abalimeleyo kuqukwa nezikim zenzuzo;
d amanyathelo awodwa amakathathwe ngokunxulumene nabantu abanoxanduva losapho;
e ukuhlutshwa ngokubhekiselele kwisini nokuhlutshwa ngokobuhlanga;
f izikhokelo zamalungu ngokubekwa phambili kwamaqela athile alathiweyo.
Ukwaphula umthetho wokugcina ulwazi oluyimfihlo
Naliphi na ilungu elidiza ulwazi oluyimfihlo olufunyenwe xa bekusenziwa umsebenzi ngokwemigqaliselo yesi Sahluko, laphula umthetho.
Imisebenzi yabalawuli
Abalawuli baya kubeka ekuhleni emsebenzini isaziso esinokufundwa esixelela amalungu ngamagatya esi Sahluko.
Abalawuli baya kwenzela amalungu ikopi yesicwangciso esingobulungisa kwingqesho ngenjongo yokuba basazi kwaye kuboniswane.
Abalawuli baya kuseka kwaye bagcine iingxelo ezingomkhosi wokusebenza weZiko loshishino okanye weNkonzo, ngokwemeko leyo, isicwangciso esingobulungisa kwingqesho kwakunye naluphi na olunye ulwazi olufanelekileyo ekuphunyezweni kwesi Sahluko.
Umsebenzi osemthethweni wamalungu
Ilungu ngalinye leZiko loshishino okanye leNkonzo elinesizathu sokukholelwa ukuba elinye ilungu laphule okukwesi Sahluko linoxanduva olusemthethweni lokunika ingxelo ngombandela lowo kumlawuli walo okanye kwigunya elifanelekileyo.
Umsebenzi woMlawuli-Jikelele ngokubanzi
Ngokuxhomekeke kwicandelo lesi-4 loMthetho, uMlawuli-Jikelele uya kuthatha amanyathelo ukuqinisekisa ukuba amalungu, imigaqo yobuntlola nemigaqo ehambelana nezobuntlola nokwaziwa kwemithombo yolwazi, konke oku kukhuselekile kwabo bangafanele kukwazi.
Isihlokwana nokuqalisa
Le mimiselo kuya kuthiwa siSahluko sesi-6: Ubulungisa kwiNgqesho, kwaye iya kuqalisa ukusebenza ngomhla woku-1 kuJulayi 2001 ngesaziso sangaphakathi esikhutshwe nguMphathiswa sisiya kuwo onke amalungu.
Amalungiselelo ethutyana
Izikhokelo zoMlawuli Jikelele ezixelwe kumhlathi wama-20 ziya kuvakaliswa ngomhla woku-1 ku-Okthobha 2001.
Izikhokelo zeZiko loshishino okanye zeNkonzo ngokwemeko leyo, ngemibandela ekubhekiswe kuyo kwimimiselo yama-201 esebenzayo xa kuqalisa le mimiselo ziya kuqhuba zisebenza kude kuvakaliswe ezitsha ngaphandle kokuba ezo zikhokelo ziyangqubana nale mimiselo okanye noMgaqo-siseko.
Inkqubo yezikhalazo nequmrhu lokubonisana elisekwe nguMlawuli-Jikelele ziya kuhlala zisebenza kude kuvakaliswe imimiselo yobudlewane emsebenzini exelwe kwicandelo le-16 loMthetho Gabalala olungisiweyo woMthetho wezoBuntlola, 2000.
